Skákþáttur Morgunblaðsins: Sá besti sem aldrei varð heimsmeistari

Þegar spurt er að því hvaða skákmaður hafi verið bestur þeirra sem aldrei hrepptu heimsmeistaratitilinn koma nöfn Kortsnoj og Keres upp í hugann. Saga þess síðarnefnda, Eistlendingsins Paul Keres (1916-1975) er áhugaverð. Á árunum 1954-1962 tók hann þátt í fjórum áskorendamótum og varð alltaf í 2. sæti. Á AVRO-skákmótinu í Hollandi 1938 bar hann sigur úr býtum og skaut aftur fyrir sig öllum helstu meisturum þess tíma.

 

Viðræður um heimsmeistaraeinvígi við Aljékín voru hafnar þegar seinni heimsstyrjöldin greip inn í. Keres var í Buenos Aires vegna Ólympíumótsins en þegar hann sneri aftur höfðu Eystrasaltslöndin verið innlimuð í Sovétríkin. Stuttu síðar hernámu nasistar Eistland og Keres tók þátt í nokkrum mótum á þeirra yfirráðasvæði. Í stríðslok reyndi Keres að flýja hina nýju og gömlu herra, var handtekinn og yfirheyrður í nokkra daga. Honum var m.a. gefið „að sök“ að hafa búið í sama húsi og þekktur andspyrnumaður. Það mál var tekið fyrir á ráðstefnu sem haldin var um arfleifð Keres í Tallinn árið 2006 en meðal gesta var Friðrik Ólafsson. Því hefur verið haldið fram að skáksnilld Keresar hafi forðað honum frá aftökusveitum Stalíns. Hann var „endurreistur“ og fékk að tefla á fimm manna heimsmeistaramóti sem fram fór í Haag og Moskvu árið 1948. Aðrir keppendur voru Botvinnik, Smyslov, Reshevsky og Euwe en tefld var fimmföld umferð. Sjötti maður, Ruben Fine, hafnaði þátttöku en að Miguel Najdorf skyldi ekki vera með mun eiga sér þá undarlegu skýringu að í Groningen tveim árum fyrr hafi Najdorf stofnað til veðmála um að hann myndi sigra Botvinnik í því móti – og það gekk eftir! Keres tapaði fjórum fyrstu skákum sínum fyrir Botvinnik. Fullvíst er talið að haft hafi verið í hótunum við hann. Til að sanna styrk sinn vann Keres Sovétmeistaramótið þrisvar með stuttu millibili: 1947, 1950 og 1951.

Annálað prúðmenni en keppnismaður; hann lét svo ummælt að nauðsynlegt væri þeim reyndari að temja og vinna unga og upprennandi skákmenn, þeir gætu annars orðið vandmál síðar. Friðrik Ólafssyni gekk illa gegn Keres sem vann Bobby Fischer þrívegis með svörtu. Fyrir löngu gekk ég fram á gamlan Íslandsmeistara sem tjáði viðstöddum að hann hefði skoðað allar skákir sem Keres hafði teflt á ferlinum og þær höfðu reynst honum mikill bálkur fróðleiks.

Keres var mikill meistari í Tsjígorín-afbrigði spænska leiksins. Vann þar marga sigra eins og þennan gegn hinum harðvítuga Efim Geller:

Moskva 1951:

Efim Geller – Paul Keres

Spænskur leikur

1. e4 e5 2. Rf3 Rc6 3. Bb5 a6 4. Ba4 Rf6 5. O-O Be7 6. He1 b5 7. Bb3 d6 8. c3 O-O 9. h3 Ra5 10. Bc2 c5 11. d4 Dc7 12. Rbd2 cxd4 13. cxd4 Bb7 14. Rf1 Hac8 15. Bg5 d5 16. exd5 exd4 17. Bg5 h6 18. Bh4?

Geller brast kjark til að leika 18. Bxh6! gxh6 19. Dd2 með óstöðvandi sókn. Svartur leikur betur, 18. .. Hfd8 og svartur heldur í horfinu.

18. ... Rxd5 19. Dd3 g6 20. Bg3 Bd6 21. Bxd6 Dxd6 22. Dd2

22. ... Rf4! 23. Dxa5

Betra var 23. Be4.

23. ... Bxf3 24. gxf3 Rxh3+ 25. Kg2 Rf4+ 26. Kg1 Rh3+ 27. Kg2 Rf4+ 28. Kg1 Dd5! 29. Rg3 d3! 30. Re4 Df5 31. Db4 Hfe8!

- Þögull leikur og afgerandi. Geller gafst upp því hann átti enga vörn við hótuninni 32. ... Hxe4 ásamt 33. ... Dg5+ og mátar.

Helgi Ólafsson | [e-mail]

Skákþættir Morgunblaðsins eru birtir á Skák.is u.þ.b. viku síðar en í blaðinu sjálfu.  

Grein þessi birtist í sunnudagsmogganum, 18. júlí 2010.

Skákþættir Morgunblaðsins

[Event "19th ch-SU"] [Site "19th ch-SU"] [Date "1951.??.??"] [EventDate "?"] [Round "?"] [Result "0-1"] [White "Efim Geller"] [Black "Paul Keres"] [ECO "C99"] [WhiteElo "?"] [BlackElo "?"] [PlyCount "62"] 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Nf6 5.O-O Be7 6.Re1 b5 7.Bb3 d6 8.c3 O-O 9.h3 Na5 10.Bc2 c5 11.d4 Qc7 12.Nbd2 cxd4 13.cxd4 Bb7 14.Nf1 Rac8 15.Bb1 d5 16.exd5 exd4 17.Bg5 h6 18.Bh4 Nxd5 19.Qd3 g6 20.Bg3 Bd6 21.Bxd6 Qxd6 22.Qd2 Nf4 23.Qxa5 Bxf3 24.gxf3 Nxh3+ 25.Kg2 Nf4+ 26.Kg1 Nh3+ 27.Kg2 Nf4+ 28.Kg1 Qd5 29.Ng3 d3 30.Ne4 Qf5 31.Qb4 Rfe8 0-1